Teatr kabuki

Teatr kabuki, bodaj najszerzej kojarzony spośród trzech głównych gatunków teatru japońskiego (pozostałe to i bunraku, zwany także jōruri), powstał na początku XVII wieku. Za jego inicjatorkę uważa się niejaką Okuni, która zarabiała na życie, prezentując nowatorskie tańce – odniosła sukces w Kioto, po czym pojawiła się również w Edo. Na fali jej popularności powstały trupy aktorek prezentujące podobny repertuar – było to tzw. onna-kabuki, „kobiece kabuki„. Jako że występy tychże często wiązały się z nierządem, w 1629 roku szogunat zakazał kobietom występowania na scenie. Publiczność jednak zdążyła się już przyzwyczaić do tego rodzaju widowisk i nie była skora do rozstawania się z tą formą rozrywki – kobiety zastąpili więc na scenie młodzi chłopcy – z podobnym rezultatem, co poprzednio. W 1652 roku i ta odmiana kabuki (tzw. wakashū-kabuki, „kabuki młodych chłopców”) została zakazana – odtąd na scenie mogli występować wyłącznie dorośli mężczyźni, wcielając się w role zarówno mężczyzn, jak i kobiet.

Kabuki przez wieki było teatrem miejskim, w przeciwieństwie do ambitnego dopasowanym do popularnego gustu – w sztukach stawiano więc na widowiskowość, silne emocje związane zarówno z treścią, jak i formą, chwytliwe historie (np. o japońskiej wersji Robin Hooda, o szukaniu sprawiedliwości przez ofiary, o trudnych wyborach pomiędzy uczuciami a powinnością itd. Sztuki często miewały też zakamuflowany podtekst polityczny). Nie bez znaczenia były również kreacje onnagata, czyli aktorów wcielających się w kobiece role – najlepsi z nich uważani byli za bardziej kobiecych i ponętnych niż prawdziwe kobiety.

Teatr kabuki bardzo często służy za temat dla lalek japońskich, przy czym wpływ ten przejawia się w różnoraki sposób:

  • wykorzystanie samej postaci z teatru kabuki (patrz lalki przedstawiające np. Yaegaki-hime);
  • przedstawienie aktora wcielającego się w daną postać – fakt rozpoznawalny m.in. przez obecność charakterystycznego makijażu lub fioletowej chustki na głowie, znaku rozpoznawczego onnagaty;
  • zaczerpnięcie wizualizacji danej postaci z teatru kabuki (np. mnich Benkei żył w XII wieku i nikt za bardzo nie wie, jak wyglądał – lalki przedstawiające tę postać zazwyczaj czerpią inspirację dla jej stroju i wyglądu z teatru kabuki lub );
  • przedstawienie całych scen z teatru kabuki – najbardziej znane są tu tzw. takeda ningyō, czyli lalki w dynamicznych pozach, jakby zatrzymane w pół gestu, ale na przełomie XIX i XX wieku popularne były też lalki przedstawiające dane sceny (z legend, z baśni, z historii – ale także z teatru) w bardziej statycznych kompozycjach.

Oto przykłady popularnych tematów zaczerpniętych z kabuki:

 

Shiokumi („Warzelniczka”) – właściwie to nie sztuka, a taniec z teatru kabuki*, zatytułowany Shiokumi. Opowiada on historię dwóch sióstr, Matsukaze i Murasame, porzuconych przez kochanka, Ariwarę-no Yukihirę. Yukihira był arystokratą i poetą, wygnanym na wyspę Suma, gdzie poznał dwie piękne siostry, noszące w wiadrach morską wodę (z której następnie pozyskiwano sól – stąd tytuł). Został ich kochankiem, ale gdy jego kara dobiegła końca, zostawił je i wrócił do stolicy, a jedyne, co pannom zostało po ich ukochanym, była jego szata, złocone nakrycie głowy i wiersz. Lalki odnoszące się do tego tytułu przedstawiają zwykle Matsukaze, która – ubrana w szaty kochanka, często zdobione motywem fal – niesie koromysło z wiadrami morskiej wody.

*Ta sama historia występuje także w teatrze , w sztuce zatytułowanej Matsukaze, która zresztą jest pierwowzorem Shiokumi, ale jako motyw wizualny wygląda zupełnie inaczej.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[zdjęcie: lalka z mojej kolekcji. Ta jest akurat znacznie skromniejsza, niż to zazwyczaj bywa, bo pochodzi z przełomu lat 30. i 40., kiedy z racji sytuacji politycznej bogato zdobione lalki były rzadkością].

Kanjinchō („Lista subskrypcyjna”) to sztuka opowiadająca epizod z życia XII-wiecznego bohatera, Minamoto-no Yoshitsune. Ten błyskotliwy dowódca popadł w niełaskę u swojego brata, Yoritomo, w tym momencie trzymającego władzę w państwie, i musiał uciekać przed wiszącą nad nim groźba aresztowania i stracenia. W jego banicji towarzyszyło mu kilku najwierniejszych ludzi, w tym mnich-wojownik Benkei. Kiedy dotarli do posterunku granicznego Ataka, musieli wymyślić fortel, by przejść przez niego nierozpoznani przez stacjonujących tam ludzi Yoritomo. Benkei wpadł na pomysł, że będą udawali mnichów krążących po kraju i zbierających datki na słynną świątynię w Narze. Benkei – będąc faktycznie mnichem – miał się wcielić w rolę duchownego, zaś Yoshitsune miał udawać jego tragarza. Gdy dotarli na posterunek, dowódca kazał im udowodnić swoją tożsamość. Na to Benkei wyciągnął czystą kartkę papieru i dał brawurowy popis improwizacji, udając, że odczytuje z niej uroczyście listę subskrypcyjną, czyli swoje posłannictwo od przełożonego świątyni w Narze. Dowódca już ma ich puścić, kiedy zauważa, że tragarz ma zbyt szlachetne rysy twarzy, by należeć do plebsu. Na to Benkei unosi się udawanym gniewem i zaczyna bić Yoshitsune, oskarżając go o ciągłe sprawianie problemów. To wystarcza dowódcy posterunku, by całą ekipę puścić wolno. W rzeczywistości domyśla się podstępu, ale jest pod wrażeniem lojalności Benkeia.

Sztuka ta oparta jest na dramacie teatru , zatytułowanym Ataka. W przeciwieństwie do Shiokumi / Matsukaze, które są różne wizualnie, tutaj mając do czynienia z lalką trudno jest określić, czy była wzorowana na Kanjinchō czy na Atace. Zwykle decydujący jest podpis twórcy.

Lalki przedstawiające tę sztukę koncentrują się na postaci Benkeia, ukazując go w mnisim, czarno-białym stroju z białymi pomponami, z lakowaną czapeczką i bardzo często również z domniemaną listą subskrypcyjną.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[zdjęcie: lalki z mojej kolekcji: po lewej wersja gogatsu ningyō, po prawej gosho ningyō]

Fuji-musume – czyli Panna Wisteria (lub bardziej po polsku: Panna Glicynia). To właściwie nie sztuka, a taniec teatru kabuki, gdzie główną bohaterką jest duch drzewa wisterii, który przybiera postać młodej dziewczyny. To jeden z powszechniejszych motywów w lalkach kostiumowych, zresztą bardzo charakterystyczny i łatwo rozpoznawalny: przedstawia młodą dziewczynę (pamiętajmy, że w oryginale wcielał się w nią męski aktor) w barwnym kimonie – najczęściej z motywem glicynii, z kapeluszem (najczęściej czarnym lub czerwonym; może go mieć na głowie lub trzymać w dłoni) z motywem tego kwiatu oraz bardzo często z gałęzią samej glicynii w ręku.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[zdjęcie: klasyczna Fuji-musume, lalka dawniej z mojej kolekcji, ale sprzedana; lata 50. XX wieku]

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz