Kultura Japonii

Rodzima kultura Japonii jest bogatym źródłem inspiracji dla tematyki lalek. Oprócz baśni czy legend oraz teatru (które to kategorie wyodrębniłam osobno) ukazują także rozmaite zwyczaje, pieśni, tańce itd. Oto przykłady:

 

Shichi fukujin, czyli Siedmioro bóstw szczęścia

Jest to zbiorek siedmiu postaci wywodzących się z różnych religii i tradycji, którym przypisuje się zapewnianie rozmaitych aspektów szczęścia, jak bogactwo, mądrość, powodzenie w miłości itd. W skład tego minipanteonu wchodzą: Daikoku (odpowiada za bogactwo), Ebisu (zapewnia obfitość pożywienia, dobre plony), Bishamonten (sprzyja w walce i w zdobywaniu zaszczytów), Benzaiten (jedyna kobieta w grupie, przynosi szczęście w miłości), Hotei (reprezentuje radość życia), Jurōjin (daje długowieczność) i Fukurokuju (przynosi mądrość). Jako pełen zespół przedstawiane są rzadko – jeśli tak, to najczęściej w postaci niewielkich, glinianych figurek. Przedstawienia pojedyncze zdradzają realne priorytety ludzi co do aspektów szczęścia, które interesują ich najbardziej – najczęściej można napotkać przedstawienia Daikoku i Ebisu. Lalki przedstawiające te postaci z reguły nie należą do wysokiej klasy, drogich egzemplarzy artystycznych, zdecydowanie częściej są to lalki ludowe, sprzedawane w określonych miejscach jako pamiątki / talizmany, takie jak nara ningyō (drewniane lalki związane ze świątynią Kasuga taisha w Narze), hanamaki ningyō (proste, gliniane lalki) i inne.

Kultura Japonii lalka ningyo Jurojin shichifukujin

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[zdjęcia: od lewej: ishō ningyō z okresu Edo przedstawiające całą gromadkę; ishō ningyō przedstawiające Ebisu i Hoteia (źródło: Yahoo Japan) oraz nara ningyō przedstawiająca Jurōjina (lalka z mojej kolekcji) ]

 

Kultura dworska

Chociaż przez większą część historii Japonii cesarz pełnił jedynie symboliczną rolę, nie tylko nie dzierżąc praktycznie żadnej władzy, ale czasem wręcz nie mając dachu nad głową i środków na własną koronację (szczególnie w okresach, kiedy regularne przepychanki pomiędzy wojskowymi skutkowały pożarem Kioto), kultura dworska przez wieki pozostawała dla ogółu niedoścignionym wzorem elegancji. Nic dziwnego, że lalki japońskie często sięgają do motywów związanych z arystokracją, takich jak postacie w strojach dworskich (damy w wielowarstwowych szatach jūnihitoe, mężczyźni w strojach karaginu), oddające się dworskim rozrywkom (jak np. gra w piłkę kemari, gry awase, polegające na dopasowywaniu różnych przedmiotów, jak fragmenty wierszy czy połówki muszli, gra na instrumentach muzycznych) albo np. taniec bugaku, do połowy XX wieku prezentowany wyłącznie elitom.

Kultura Japonii isho ningyo bugaku

Kultura Japonii kimekomi ningyo heian

Kultura Japonii kimekomi kemari Heian

 

 

 

 

 

 

 

 

[zdjęcia, od lewej: ishō ningyō przedstawiająca tancerza bugaku; kimekomi ningyō przedstawiająca damę dworu w stroju jūnihitoe; kimekomi ningyō przedstawiające arystokratów grających w piłkę kemari. Wszystkie lalki z mojej kolekcji]

 

Święta sezonowe

W Japonii, szczególnie dawniej, obchodzono 5 świąt sezonowych, tzw. gosekku. Są to po kolei: Nowy Rok (1 stycznia), Hina matsuri (3 marca, tzw. Święto dziewczynek), Kodomo-no hi (5 maja, Dzień Dziecka. Dawniej święto to nazywało się Tango-no sekku i było świętem chłopców), Tanabata (7 lipca, święto zakochanych) oraz Kiku-no sekku (9 września, Dzień Chryzantem). Czasem w lalkach nawiązuje się do tych świąt, najczęściej oczywiście do tych, które same nie są powszechnie związane z lalkami (czyli Hina matsuri i Tango-no sekku).

  • lalki nawiązujące do Nowego Roku zwykle trzymają w dłoniach hagoitę – paletkę do gry w hanetsuki, która to gra jest popularną tradycyjną formą rozrywki w ten dzień;
  • lalki nawiązujące do Hina matsuri mogą trzymać w dłoni miniaturową lalkę (ot, taka incepcja);
  • lalki nawiązujące do Tango-no sekku – hełm samurajski (ale tu uwaga! Nie należy ich mylić z motywem z teatru kabuki, tzw. Yaegaki-hime! Łatwo je odróżnić – hełm Yaegaki ma długie, białe włosie);
  • lalki nawiązujące do Tanabaty trzymają bambusową gałąź – bo w ten dzień zawiesza się na nich podłużne paski papieru z życzeniami;
  • lalki nawiązujące do Dnia Chryzantem rzecz jasna trzymają w dłoniach chryzantemę.

kimekomi Kultura Japonii lalka

kultura japonii ningyo Tanabata

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[na zdjęciu: od lewej: kobieta z paletką hagoita w ręku, motyw noworoczny i chłopiec z gałęzią bambusu – motyw związany z Tanabatą. Warto zwrócić uwagę, że różnią się też grubością kimona! Noworoczna (czyli zimowa) ma gruby, wielowarstwowy strój (a dokładniej taki udaje, bo to kimekomi), podczas gdy ta „letnia” ma krótkie kimono i bose stopy! Lalki dawniej z mojej kolekcji, ale sprzedane.]

 

Parzenie herbaty

Parzenie herbaty (potocznie zwane ceremonią herbacianą, chociaż idea stojąca za tym zwyczajem jest zaprzeczeniem jakiejkolwiek ceremonialności) to jeden z ważniejszych elementów w kulturze Japonii. Jako całość, „droga” czy filozofia, parzenie herbaty jest nazywane chadō, sadō (oba słowa znaczą „droga herbaty”, różnią się tylko sposobem czytania) lub cha-no yū (dosł. „wrzątek na herbatę”). Czynność parzenia herbaty nazywa się otemae.

Kultura Japonii otemae

 

 

 

 

 

 

 

 

[Zdjęcie: lalka kimekomi z mojej kolekcji, przedstawiająca otemae – czynność parzenia herbaty]

 

Ślub

Jednym z popularniejszych motywów zaczerpniętych wprost z kultury japońskiej jest ślub, przy czym należy podkreślić, iż zdecydowana większość lalek przedstawia tylko pannę młodą (tzw. hanayome). Śluby w Japonii przeważnie przeprowadzane są w obrządku shintōistycznym; wpierw odbywa się krótka ceremonia w świątyni, potem – przyjęcie. Tradycyjnie panna młoda przebiera się w tym czasie, wpierw pojawiając się w shiromuku – białym kimonie ślubnym, symbolizującym śmierć dla własnej rodziny, oraz czepcu wataboshi – zakrywającym rogi zazdrości lub stroiku tsunokakushi, a następnie zmienia strój na czerwone, bogato zdobione uchikake, symbolizujące narodziny w rodzinie męża. Obecnie rzadko stosuje się oba stroje – większość kobiet biorących ślub tradycyjny, zaczyna ceremonię w shiromuku, a na przyjęciu przebiera się w wygodniejszy strój, często zachodni. Czasem też od razu pojawiają się w świątyni w uchikake.

Lalki przedstawiające panny młode zdecydowanie najczęściej przedstawiane są w shiromuku. Symbolizują życzenia pomyślności w małżeństwie, ale nie tylko – w północnych rejonach Japonii praktykowano tzw. shinryō kekkon, zaślubiny dusz. Była to ceremonia ślubna odprawiana dla zmarłego syna-kawalera (rzadko córki-panny), w której łączono jego samotną duszę węzłem małżeńskim z lalką, właśnie w stroju ślubnym. Sporadycznie przypadki zdarzają się do dzisiaj.

kultura japonii - hanayome

 

 

 

 

 

 

 

 

[zdjęcia: pierwsze dwie lalki w shiromuku, trzecia – w uchikake. Źródło zdjęć – środkowe: win21.co.jp, dwa skrajne:Yahoo Japan]

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz