Kultura Japonii

Rodzima kultura Japonii jest bogatym źródłem inspiracji dla tematyki lalek. Oprócz baśni czy legend oraz teatru (które to kategorie wyodrębniłam osobno) ukazują także rozmaite zwyczaje, pieśni, tańce itd. Oto przykłady:

 

Shichi fukujin, czyli Siedmioro bóstw szczęścia

Jest to zbiorek siedmiu postaci wywodzących się z różnych religii i tradycji, którym przypisuje się zapewnianie rozmaitych aspektów szczęścia, jak bogactwo, mądrość, powodzenie w miłości itd. W skład tego minipanteonu wchodzą: Daikoku (odpowiada za bogactwo), Ebisu (zapewnia obfitość pożywienia, dobre plony), Bishamonten (sprzyja w walce i w zdobywaniu zaszczytów), Benzaiten (jedyna kobieta w grupie, przynosi szczęście w miłości), Hotei (reprezentuje radość życia), Jurōjin (daje długowieczność) i Fukurokuju (przynosi mądrość). Jako pełen zespół przedstawiane są rzadko – jeśli tak, to najczęściej w postaci niewielkich, glinianych figurek. Przedstawienia pojedyncze zdradzają realne priorytety ludzi co do aspektów szczęścia, które interesują ich najbardziej – najczęściej można napotkać przedstawienia Daikoku i Ebisu. Lalki przedstawiające te postaci z reguły nie należą do wysokiej klasy, drogich egzemplarzy artystycznych, zdecydowanie częściej są to lalki ludowe, sprzedawane w określonych miejscach jako pamiątki / talizmany, takie jak nara ningyō (drewniane lalki związane ze świątynią Kasuga taisha w Narze), hanamaki ningyō (proste, gliniane lalki) i inne.

Kultura Japonii Fukurokuju Shichifukujinhotei Kutlura Japonii shichifukujinKultura Japonii lalka ningyo Jurojin shichifukujin

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[zdjęcia: od lewej: ishō ningyō z okresu Edo przedstawiające całą gromadkę (źródło: Yahoo Japan). Dalej lalki z mojej kolekcji: ishō ningyō z XIX wieku przedstawiające Fukurokuju i Hoteia oraz nara ningyō przedstawiająca Jurōjina]

 

Kultura dworska

Chociaż przez większą część historii Japonii cesarz pełnił jedynie symboliczną rolę, nie tylko nie dzierżąc praktycznie żadnej władzy, ale czasem wręcz nie mając dachu nad głową i środków na własną koronację (szczególnie w okresach, kiedy regularne przepychanki pomiędzy wojskowymi skutkowały pożarem Kioto), kultura dworska przez wieki pozostawała dla ogółu niedoścignionym wzorem elegancji. Nic dziwnego, że lalki japońskie często sięgają do motywów związanych z arystokracją, takich jak postacie w strojach dworskich (damy w wielowarstwowych szatach jūnihitoe, mężczyźni w strojach karaginu), oddające się dworskim rozrywkom (jak np. gra w piłkę kemari, gry awase, polegające na dopasowywaniu różnych przedmiotów, jak fragmenty wierszy czy połówki muszli, gra na instrumentach muzycznych) albo np. taniec bugaku, do połowy XX wieku prezentowany wyłącznie elitom.

Kultura Japonii isho ningyo bugaku

Kultura Japonii kimekomi ningyo heian

Kultura Japonii kimekomi kemari Heian

 

 

 

 

 

 

 

 

[zdjęcia, od lewej: ishō ningyō przedstawiająca tancerza bugaku; kimekomi ningyō przedstawiająca damę dworu w stroju jūnihitoe; kimekomi ningyō przedstawiające arystokratów grających w piłkę kemari. Wszystkie lalki z mojej kolekcji]

 

Parzenie herbaty

Parzenie herbaty (potocznie zwane ceremonią herbacianą, chociaż idea stojąca za tym zwyczajem jest zaprzeczeniem jakiejkolwiek ceremonialności) to jeden z ważniejszych elementów w kulturze Japonii. Jako całość, „droga” czy filozofia, parzenie herbaty jest nazywane chadō, sadō (oba słowa znaczą „droga herbaty”, różnią się tylko sposobem czytania) lub cha-no yū (dosł. „wrzątek na herbatę”). Czynność parzenia herbaty nazywa się otemae.

Kultura Japonii otemae

 

 

 

 

 

 

 

 

[Zdjęcie: lalka kimekomi z mojej kolekcji, przedstawiająca otemae – czynność parzenia herbaty]

 

Gosechi-no mai

To jeden z najstarszych tradycyjnych tańców japońskich. Jego nazwa bywa tłumaczona jako „taniec pięciu ruchów”, „taniec pięciu faz”, „taniec pięciu pór roku”. Słowo gosechi odnosi się do formalnych spotkań dworskich, odbywających się pięć razy do roku, w czasie których pięć córek z arystokratycznych rodów wykonywały taniec o proweniencji shintōistycznej. Legenda głosi, że zwyczaj narodził się w VII wieku, za panowania cesarza Tenmu, który tak pięknie grał na koto (rodzaj instrumentu muzycznego), iż zwabił pięć niebianek. Te zstąpiły na ziemię, by tańczyć do jego muzyki, wykonując taniec o pięciu ruchach długim rękawem pięciobarwnej szaty.

Gosechi-no mai nie jest tylko rozrywką; ma znaczenie szamanistyczne. Jego zadaniem było zapewnienie pomyślności zebranym, a do jego wykonania wybierano tylko wysoko urodzone panny, nawet członkinie cesarskiego rodu.

Kultura Japonii gosechi-no-mai

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[zdjęcie: ishō ningyō przedstawiająca gosechi-no mai, źródło: Yahoo Japan]

 

Gejsze i maiko

Kim są gejsze, tego chyba wyjaśniać nie trzeba. Dość podkreślić, że zajmowały się dostarczaniem mężczyznom rozrywki, wprowadzaniem ich w miły nastrój i umilaniem im czasu. Nie jest prawdą, że nigdy nie uprawiały seksu ze swoimi klientami, tym niemniej oficjalnie nie wchodziło to w zakres ich obowiązków – miały grać na shamisenie, śpiewać, tańczyć, prowadzić gry towarzyskie i akompaniować mężczyznom na szereg innych sposobów. Musiały być zatem wykształcone, inteligentne, dowcipne i mieć pewien czar. Uroda w ich przypadku odgrywała drugorzędną rolę. Maiko, czyli uczennice na gejsze, miały za zadanie przyciągać wzrok, a więc przede wszystkim ładnie wyglądać i tańczyć – rzadko spoczywał na nich ciężar podtrzymywania rozmowy.

Gejsze i maiko łatwo rozróżnić: te ostatnie noszą barwne kimona z długimi rękawami i liczne kwiatowe ozdoby we włosach. Gejsze noszą kimona o stonowanych barwach, a ich rękawy są krótsze. We włosach mają wpięte tylko trzy, dużo skromniejsze ozdoby.

W lalkach są bardzo chętnie przedstawiane, przede wszystkim w formie ishō ningyō, tworząc wśród nich praktycznie osobną kategorię tematyczną – ukiyo ningyō (lalki „przepływającego świata”, czyli dawnego japońskiego półświatka – oprócz gejsz należą tu kurtyzany i aktorzy kabuki). Po ich motyw sięgają jednak także często artyści tworzący innego typu lalki, w których na pierwszy plan wysuwa się piękno stroju i wdzięczność sylwetki – czyli przede wszystkim kimekomi, nishi oraz washi ningyō.

maiko

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[zdjęcie: Po lewej: ishō ningyō z lat 40. przedstawiająca maiko; lalka z mojej kolekcji. Po prawej: ishō ningyō przedstawiająca gejszę. Źródło: Yahoo.com]
Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz