Gosho ningyō

Gosho ningyō (御所), czyli dosł. „lalki pałacowe”, pojawiły się na przełomie XVII i XVIII wieku. Ich nazwa bierze się stąd, że miejscem ich narodzin był dwór cesarski – wśród jego mieszkańców uchodziły za stosowny prezent na rozmaite okazje. Początkowo wymieniano je w obrębie arystokracji; później także przekazywano odwiedzającym dwór daimyō (panom feudalnym), w ramach prezentu zwrotnego w zamian za otrzymane podarunki.

Gosho ningyō są bardzo charakterystyczne, a jednocześnie – wbrew pozorom – różnorodne. Przedstawiają na ogół dzieci – czy raczej bardziej precyzyjnym byłoby stwierdzenie, że przedstawiają postaci o proporcjach kilkuletnich dzieci, stąd najczęściej ich głowy stanowią 1/3 całkowitej wysokości (stąd ich inna nazwa – zudai ningyō , czyli „lalki wielkogłowe”). Drugą rzucającą się w oczy cechą gosho ningyō jest ich śnieżnobiały odcień – ich ciała w całości pokryte są gofunem (masą ze sproszkowanych muszli, wymieszaną z klejem i polerowaną na wysoki połysk), przy czym w wielu przypadkach lalki te są nagie lub prawie nagie. Trzecią cechą gosho ningyō jest to, że często przedstawiane są z pomyślnymi atrybutami, takimi jak:

  • ubranka w kolorze czerwonym (jako że czerwień miała odstraszać choroby)
  • tłuczkiem (w nawiązaniu do baśni o tłuczku, z którego można było wytrząsnąć dowolne przedmioty – coś jak zachodni „stoliczku, nakryj się!”)
  • dzwonkami suzu – odstraszającymi demony
  • psem – opiekunem rodzin, symbolem łatwego porodu
  • takarabune – łodzią skarbów
  • pomyślnymi węzłami mizuhiki
  • karpiem – symbolem zdrowia, siły i wytrwałości

Pierwsze gosho ningyō rzeźbiono z drewna; w miarę, jak stopniowo przestawały być lalkami ekskluzywnymi, zaczęto stosować do ich wyrobu tōso (masę z trocin) lub glinę (większość dostępnych obecnie na rynku gosho ningyō wykonanych jest albo z jednego, albo z drugiego).

Nie wszystkie gosho ningyō wpisują się jednak w wyżej opisany schemat. Wiele lalek tego typu jest całkowicie ubranych, istnieją także lalki z ruchomymi stawami. Mogą wcielać się w postaci historyczne, bohaterów teatru kabuki czy . Niejednokrotnie także ciężko jest wytyczyć wyraźną granicę pomiędzy gosho ningyō a lalkami innego typu, np. często biała, okrągła głowa i ogólne proporcje ciała wskazują na gosho, podczas gdy ciało wykończone jest w technice kimekomi albo też proporcje ciała, strój i wyprostowana pozycja przywodzą na myśl ichimatsu ningyō, podczas gdy głowa ewidentnie nawiązuje do gosho.

Gosho ningyō są uważane przez Japończyków za najbardziej elegancki typ lalek. Jako jedyne spośród wszystkich typów lalek pojawiają się jako motyw zdobniczy na kimonach i pasach obi. Ponadto ich wizerunki można znaleźć na zwojach kakemono, papierze do origami czy czarkach do herbaty (cena tej na zdjęciu poniżej wynosi ok. 160 $). Obecnie gosho ningyō stają się coraz rzadsze – niewielu artystów zajmuje się ich tworzeniem – patrz podstrona o współczesnym artyście Yoshino Kōhō.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[na zdjęciach od lewej: gosho ningyō przedstawiająca Benkeia w sztuce teatru kabuki pt. Kanjinchō. Lalka z mojej kolekcji, początek XX wieku, wykonana z tōso; gosho ningyō przedstawiająca scenę ze sztuki teatru pt. Kokaji. Lalka z mojej kolekcji, ceramiczna; pozłacana czarka do herbaty z motywem gosho ningyō – źródło zdjęcia: Rakuten; na pograniczu gosho i ichimatsu: lalki w zbiorach Muzeum Tōgyoku w Saitamie (podpisane jako izukura ningyō – to jedna z wielu nazw gosho ningyō, pochodząca od nazwiska twórcy lalek, Izukury Kiheia. Zdjęcie wykonane przeze mnie]

Zapisz

Zapisz

Zapisz