Motywy regionalne

Motywy regionalne w lalkach japońskich – słowem wstępu

Motywy regionalne najczęściej pojawiają się w lalkach niskobudżetowych, produkowanych jako pamiątki dla turystów – stąd zazwyczaj są dość niskiej jakości. Przedstawiają najczęściej postaci w charakterystycznych strojach, oddające się czynnościom związanym z lokalną uprawą czy manufakturą. Bardzo często są to postacie z gminu – chłopki, poławiaczki pereł, mnisi… Najbarwniejsze są lalki ilustrujące miejscowe festiwale.

Lalki przedstawiają także szereg motywów związanych z konkretnym regionem, ale warto zwrócić uwagę, iż osobną kwestią są lalki PRODUKOWANE w konkretnym regionie. Najczęściej jest tak, że jedno z drugim jest związane, ale nie zawsze. Motyw kuroda bushi (niżej) jest związany z miastem Fukuoka na Kiusiu, podobnie jak gliniane hakata ningyō – stąd najczęściej motyw ten znajdziemy właśnie w postaci tych lalek, ale bywa, że inspirują się nim twórcy z innych regionów. Poniżej przedstawiam przykłady tematów lokalnych.

Motyw Kuroda bushi

Motyw ten to gra słów: pisane tak: 黒田節 oznacza „Pieśń o Kurodzie”, a pisana tak: 黒田武士 – „samuraj [rodu] Kuroda”. Owa pieśń to japoński odpowiednik „Morskich opowieści” – pierwsze dwie zwrotki są stałe, ale treść i kolejność następnych jest już dyskusyjna, a jest ich sporo, nie są zresztą związane ze sobą tematycznie.

Pierwsza zwrotka nawiązuje do legendy o samuraju imieniem Mori Tahei, poddanym rodu Kuroda z Kiusiu. Pewnego razu przybył on do Rokugo Masanoriego, jednego z generałów Toyotomiego Hideyoshiego, z jakimś poselstwem. Masanori wyzwał go na pijacki pojedynek. Mori początkowo się wzbraniał, tłumacząc, że jest na służbie, ale Masanori nalegał i obiecał mu w nagrodę dowolną rzecz, jakiej zażąda. Mori wygrał i zażyczył sobie bezcennej włóczni, którą Masanori otrzymał od Hideyoshiego. Czy legenda jest prawdziwa – nie wiadomo, ale włócznia Hideyoshiego jest autentyczna i znajduje się w Fukuoce na Kiusiu.

Jako motyw lalkowy kuroda bushi przedstawia samuraja w bojowej pozie, w jednej dłoni trzymającego ogromną czarkę, w drugiej – włócznię. Najczęściej motyw ten wykorzystują hakata ningyō, czyli gliniane lalki z Hakaty (Hakata to obecnie dzielnica Fukuoki), trudno się więc dziwić popularności motywu w tym typie lalek, ale widziałam też np. kuroda bushi wykonane techniką kimekomi czy jako lalki kostiumowe.
motywy regionalnemotywy regionalne - kuroda bushimotywy regionalne - kuroda bushi motywy regionalne - kuroda bushi motywy regionalne - kuroda bushi

[Zdjęcia: od lewej dwie hakata ningyō (źródło: ebay.com), piękna kimekomi od Mataro Doll i washi, czyli papierowa (źródło: ebay.com)]

Motyw Yasugi bushi

„Yasugi bushi” to motyw regionalny w miasta Yasugi w prefekturze Shimane. Dosłownie oznacza „Pieśń z Yasugi” i jest to jedna z najsłynniejszych japońskich ludowych pieśni, której towarzyszy komiczna pantomima pt. „Dojo sukui” – w wolnym tłumaczeniu „Łapanie piskorza”*. Polega ona na imitowaniu ruchów w czasie prób złapania w płaski, wiklinowy kosz śliskiej ryby. Lalki przedstawiające ten motyw są bardzo charakterystyczne, nie do pomylenia z niczym innym:
– przybierają śmieszne miny, często w stylu komicznej maski hyottoko;
– mają w rękach wiklinowy kosz do łapania ryb;
– uchwycone są często w wykroku lub innej groteskowej pozie;
– zawsze mają na głowie zawiązaną szmatkę tenugui.

Mój egzemplarz (na zdjęciu) ma przypasie sakwę na ryby wykonaną ze… skorupki fistaszka.

* w wolnym, bo nie piskorza, a śliza i nie łapanie, a szuflowanie, ale kto zrozumie „Szuflowanie śliza?” 🙂

[Zdjęcie: lalka z mojej kolekcji]

Motywy z Okinawy

Okinawa, a konkretniej archipelag Riukiu, została oficjalnie włączona do terytorium Japonii bardzo późno, bo dopiero pod koniec XIX wieku. Wcześniej Królestwo Riukiu i Japonia utrzymywały kontakty, ale oba kraje pozostawały niezależnymi bytami, o odmiennym języku, kulturze i zwyczajach. Riukiuańczycy zresztą do dziś są uważani za mniejszość etniczną, a nie rdzennych Japończyków. Od czasu zwrócenia Okinawy Japonii przez wojska amerykańskie w latach 50.-70. (zależnie od wyspy) zaczęła ona budzić zainteresowanie jako motyw w lalkach. Szczególnie często wykorzystywano charakterystyczne stroje o jaskrawych, kontrastowych barwach i odmienne od japońskiego uczesanie. Istnieją także lalki tworzone na Okinawie.

motywy regionalne - Okinawamotywy regionalne - Okinawa

[zdjęcia: trzy pierwsze to lalki japońskie, w różnej formie ilustrujące riukiuańskie stroje. Czwarta lalka wykonana została na Okinawie. Pierwsze dwie od lewej to lalki z mojej kolekcji, źródło pozostałych: ebay.com. Okinawy na mapie nie oznaczam, bo chyba większość Czytelników mniej więcej wie, gdzie ona leży, a niestety przy całościowej mapie Japonii nic by nie było widać.]

Motyw hietsuki

Podobnie jak kuroda bushi związany jest z Kiusiu, ale z prefekturami Miyazaki oraz Kumamoto. Nazwa hietsuki odnosi się do mielenia prosa – i lalki te nieodłącznie posiadają charakterystyczny klepsydrowaty moździerz do prosa. Czasem mają do pary w dłoni tłuczek, czasem wachlarz i dzwonek, niekiedy też mają na głowach tradycyjne chusty, zawinięte w kształt prostokąta.

Proso było jedzeniem biedaków i ludzi w trudnym położeniu (np. wojowników w niełasce) – tych, których nie było stać na ryż. Istnieje np. legenda o wojownikach klanu Taira, którzy uciekli ze stolicy po tym, jak dominację zyskał wrogi klan Minamoto i znalazłszy się na Kiusiu, cierpieli głód i ból rozstania z bliskimi. Lalki przywołują właśnie tę ideę ubóstwa, ale i po prostu skromnego życia. Jak to często bywa z lalkami regionalnymi, jakość ich wykonania ustępuje tym z Kioto, Tokio czy Saitamy (ale są przez to też znacznie tańsze). Jedna z lalek na zdjęciu poniżej stoi na czymś, co przypomina dekiel od farby albo podstawkę od doniczki – w pierwszej chwili myślałam, że jest dorobiona, ale nie, ma oryginalną naklejkę, czyli taki właśnie „zamysł” miał jej twórca.
motywy regionalnemotywy regionalne - hietsuki motywy regionalne - hietsuki

[zdjęcia: lalki dawniej należące do mnie, ale sprzedane (posiadam też swoją hietsuki, ale musiałabym ją sfotografować). Lata 50.-60. XX wieku]

Iwato kagura

Kagura to ogólnie rzecz biorąc japońska tradycyjna forma taneczno-teatralna o shintoistycznej proweniencji. Iwato kagura związane są ze świątynią Amanoiwato-jinja w Takachiho w prefekturze Miyazaki na Kiusiu, poświęconą bogini słońca – Amaterasu i dotyczą legend z nią związanych, przede wszystkim wywabienia jej z jaskini, gdzie schowała się przed swym bratem, pogrążając świat w ciemnościach.

motywy regionalne Iwato kagura

[zdjęcie: lalka z mojej kolekcji, lata 50.]

Motyw Ogojo

Ogojo to dawne regionalne określenie na młodą dziewczynę, używane w byłej prowincji Satsuma (obecnie – prefektura Kagoshima na Kiusiu). Obecnie bywa używane raczej archaicznie (coś jak u nas białogłowa), zaś najbardziej znanym przykładem użycia jest Ogojo daiko – jeden z punktów festiwalu Ohara matsuri, do dziś odbywającego się w Kagoshimie. Nazwa jest nieco myląca, bo dosłownie oznacza „bębniące panny”, podczas gdy w rzeczywistości bębnią panowie, zaś owe panny tańczą do ludowych pieśni takich jak Ohara-bushi, Kagoshima Hanya-bushi i Shibuya-ondo. Festiwal jest stosunkowo młody, bo po raz pierwszy odbył się w 1949 roku, a dziś co roku zbiera przeszło 20 000 tancerzy. Ma charakter so-odori, czyli „powszechnego tańca” – oznacza to, że oprócz grup „profesjonalnych” tancerzy (czyli osób, które przygotowują się do festiwalu odpowiednio wcześnie i solidnie), tańczą w nim również wszyscy chętni „z ulicy”. Tancerki Ogojo noszą kimona i charakterystyczne kapelusze (często wykorzystywane w czasie festiwali, m.in. O-bonu – patrz niżej)
motywy regionalnemotywy regionalne - ogojo

[zdjęcie: lalka z mojej kolekcji, z lat 60.]

Saga

Saga to prefektura Japonii położona na północnym krańcu wyspy Kiusiu. Słynie z ceramiki oraz z uprawy herbaty, stąd lalki z tego regionu przedstawiają zbieraczki tej rośliny. Nie jest to jednak wyłączny motyw dla tej prefektury, bo z uprawy herbaty słynie także m.in. Shizuoka, Kagoshima i inne. Przestrzegam też przed terminem saga ningyō – określa on XVIII-wieczne lalki z miasta Saga nieopodal Kioto, bogato lakowane i złocone – a nie współczesne lalki regionalne z prefektury Saga.

motywy regionalne saga

[zdjęcie: lalka regionalna z miasta Ureshino w pref. Saga, słynącego z gorących źródeł (stąd podpis: Ureshino Onsen) oraz herbaty (stąd lalka ma postać zbieraczki herbaty). Lata 50.-60. XX wieku]

Norikura sennin

Norikura to szczyt w tzw. Japońskich Alpach, leżący w prefekturze Gifu. Góra słynie przede wszystkim jako miejsce podziwiania czerwieniejących klonów – z racji jej znacznej wysokości jest to jedno z miejsc w Japonii, gdzie zjawisko zachodzi najwcześniej, już pod koniec września (na niżej położonych terenach klony czerwienieją dopiero miesiąc później).
 
Sennin to japońska wariacja na temat chińskich taoistycznych Nieśmiertelnych – z tą różnicą, że japońscy „nieśmiertelni” wcale nie musieli cieszyć się wiecznym życiem. Bardziej adekwatne byłoby tu użycie określenia „mędrzec” czy „pustelnik” – byli to bowiem mnisi, którzy żyli w górach, prowadzili ascetyczny tryb życia i dzięki temu niekiedy zyskiwali nadludzkie zdolności (ale przede wszystkim wiedzę).

motywy regionalne norikura sennin

[zdjęcie: lalka z mojej kolekcji, lata 40.-50. XX wieku]

Hanagasa Matsuri

Hanagasa Matsuri z prefektury Yamagata (północna część wyspy Honsiu) to stosunkowo młody festiwal, bo po raz pierwszy odbył się w roku 1964, ale już został włączony w poczet Trzech Wielkich Festiwali Tohoku (teraz już Czterech), obok Sendai Tanabata Matsuri, Aomori Nebuta Matsuri i Akita Kanto Matsuri. Odbywa się w dniach 5-7 sierpnia i gromadzi nawet milion uczestników. Punktem centralnym jest taniec do melodii tradycyjnej pieśni regionalnej, Hanagasa Ondo, który wykonują kobiety w kapeluszach z przytroczonymi sztucznymi kwiatami benibana. Kwiat ten (po polsku noszący nazwę krokosz barwierski) jest źródłem naturalnego czerwonego barwnika, przez wieku używanego do farbowania tkanin i produkcji kosmetyków, a Yamagata stanowiła (i nadal stanowi) główny ośrodek jego uprawy na skalę krajową.
 

motywy regionalnemotywy regionalne - hanagasa matsuri

[źródło zdjęcia: ebay]

Motywy regionalne z wyspy Sado

Wyspa Sado administracyjnie należy do prefektury Niigata, a znajduje się u zachodnich wybrzeży Honsiu. Przez wieki służyła ona jako miejsce zesłania politycznego, nawet cesarzy. Okresowo przebywał tam też m.in. Nichiren (twórca słynnego odłamu buddyjskiego nichirenizmu) czy Zeami Motokiyo (twórca teatru ). Na początku XVII wieku odkryto tam złoża złota, więc zaczęto tam zsyłać do katorżniczej pracy „niepożądany element” społeczny, np. bezdomnych czy żebraków. Fakt, iż wielu zesłańców na Sado pochodziło z Kioto, Edo czy innych ważnych ośrodków, przyczynił się do wykształcenia tam specyficznej kultury, w której pobrzmiewają echa wielkomiejskich zwyczajów.
Dwa główne motywy regionalne z Sado to taniec sado okesa (bardzo podobny wizualnie w lalkach do omówionego niżej awa odori) oraz tarai bune. Tarai bune to dosłownie „łódka w kształcie balii” i jest dokładnie tym, na co wygląda. Jest to rodzaj okrągłej lub owalnej, płytkiej balii pełniącej rolę łódki, którą kieruje się za pomocą pojedynczego wiosło-steru. Kto widział film animowany Spirited Away: W krainie bogów, z pewnością pamięta ten środek transportu.
W lalkach motyw sado okesa i tarai bune bywa łączony, co oczywiście samo w sobie przeczy rozsądkowi: kto przy zdrowych zmysłach będzie tańczył w płytkiej łódce?

[zdjęcie: motyw tarai bune, lalka z mojej kolekcji, lata 50. XX wieku]

O-BON

O-Bon jest japońskim Świętem Zmarłych, ale świętowanym zupełnie inaczej, niż w Polsce. Nie jest to ponure święto upamiętniające rozstanie z bliskimi, a wręcz przeciwnie – w Japonii wierzy się, że tego dnia duchy zmarłych powracają na ziemię i należy ich odpowiednio ugościć, między innymi wykonując tańce na ich cześć – tzw. bon-odori. Zróżnicowanie regionalne obchodów tego święta jest ogromne, podobnie jak lalek wykorzystujących ten motyw. Oto przykłady:

1. Yamaga toro matsuri – święto latarni w mieście Yamaga (pref. Kumamoto, Kiusiu).

Święto to, obchodzone w czasie O-Bonu, upamiętnia pewne zdarzenie z zamierzchłej przeszłości, kiedy to podróżującego po Kiusiu cesarza zatrzymała gęsta mgła, uniemożliwiająca mu kontynuowanie wędrówki. Wówczas z pomocą przyszli mu okoliczni wieśniacy, setkami pochodni rozświetlając mu drogę – stąd taniec tańczony z okazji tego święta nazywa się Sennin toro odori, czyli „Taniec tysiąca ludzi z latarniami” (bo oczywiście obecnie nikt nie tańczy z pochodniami) – i rzeczywiście wykonuje go 1000 kobiet ze srebrnymi i złotymi latarniami na głowie.

motywy regionalne - Yamaga toro matsurimotywy regionalne - Yamaga toro matsuri

[zdjęcie: lalka z mojej kolekcji, lata 50. XX wieku]

2. Awa odori – słynny taniec z Sikoku, a konkretniej z prefektury Tokushima.

Jest to największe święto związane z tańcem w Japonii, ściągające do Tokushimy co roku nawet 1,3 milionów widzów! Tancerki biorące udział w festiwalu noszą yukaty (letnie, bawełniane kimona) i charakterystyczne słomiane kapelusze amigasa, głęboko nasunięte na oczy.

motywy regionalne - Awa odorimotywy regionalne - Awa odorimotywy regionalne - Awa odorimotywy regionalne - Awa odori

[źródło zdjęć: ebay.com]

3. Shika odori – „taniec jelenia” – pref. Iwate

Shika odori odbywa się w północnych regionach Japonii – prefekturach Miyagi i Iwate. Wywodzi się z tradycji shishi-odori („tańców lwa”) i czasem bywa określany również tą nazwą, jednak generalnie lwa zastąpił tutaj jeleń. Są to żywiołowe tańce do rytmu wybijanego na bębnach, a stroje tancerzy zakrywają całą sylwetkę łącznie z głową. W wypadku lalki, którą znalazłam w tym temacie, motyw symbolizowany jest jednak tylko jelenim porożem na głowie i zawieszonym na szyi bębnem.

[źródło zdjęcia: Yahoo Japan]

Ajnowie

Jest to motyw związany z północą Japonii, a konkretnie z Hokkaido. Ajnowie (Ainu, Aino) są to potomkowie ludu rdzennie zamieszkującego archipelag japoński, zanim przodkowie współczesnych Japończyków zdominowali go, spychając Ajnów coraz dalej na północ, aż na Hokkaido. Ajnowie są ludem różnym etnicznie od Japończyków. Nie należą do rasy żółtej, różnią się od niej budową ciała oraz gęstym owłosieniem. Przez wieki ich kultura była też kompletnie różna od japońskiej (choć nie bez wzajemnych wpływów), z innym systemem wierzeń, organizacji społeczności itd. Rzecz jasna lalki przedstawiające Ajnów najczęściej pochodzą z północy Japonii, jak np. kokeshi.

Osobnym tematem są też lalki wykonywane przez Ajnów (a właściwie wykonywane przez ich potomków lub osoby rekonstruujące ich kulturę, bo wskutek asymilacji coraz trudniej jest mówić o „prawdziwych” współczesnych Ajnach) – mowa tu o nipopo. Są to drewniane figurki antropomorficzne, które dawniej służyły do praktyk szamanistycznych. Począwszy od lat 20. XX wieku zaczęto je wytwarzać w charakterze regionalnych pamiątek. Najczęściej przedstawiają parę Ajnów – mężczyznę (z charakterystyczną gęstą brodą) i kobietę (z tradycyjnym tatuażem wokół ust). Są grubo ciosane w drewnie, czym na pierwszy rzut oka przypominają nara ningyō – ale podczas gdy w tychże technika ittōbori (rzeźbienia całej figurki jednym rozmiarem dłuta) jest świadomym wyrazem artystycznym, w przypadku nipopo jest to raczej wynik konieczności, czyli prościej mówiąc – braku bardziej wyrafinowanych narzędzi.

motywy regionalne - ainumotywy regionalne - ainu motywy regionalne - ainumotywy regionalne - ainu

[zdjęcia: lalki z mojej kolekcji. Od lewej: drewniana lalka przedstawiająca ajnuskiego mężczyznę, lata 20-30. XX wieku, kokeshi przestawiające parę Ajnów oraz para nipopo]

Wakasa hime – Tanegashima

W 1543 roku u wybrzeży południowej wysepki Tanegashima rozbił się chiński statek z portugalskimi kupcami na pokładzie. Byli oni w posiadaniu arkebuzów – broni nieznanej dotąd w Japonii. Miejscowy władca, Tanegashima Tokitaka, dostrzegł jej potencjał i odkupił od przybyszy dwa egzemplarze broni, po czym zlecił lokalnemu kowalowi skopiowanie ich. Niestety, zadanie to nie było łatwe – w końcu jak odtworzyć wiernie urządzenie, którego zasady działania się nie rozumie?

Kowal, imieniem Yasuita Kinbei Kiyosada, próbował więc namówić Portugalczyków, żeby poinstruowali go w kwestii budowy broni. Aby ich przekonać, jednemu z nich zaoferował swoją 16-letnią córkę, imieniem Wakasa, za żonę. Jeśli historia ta jest prawdziwa, to był to pierwszy przypadek małżeństwa japońsko-zachodniego. Wakasa rzecz jasna nie była z tego powodu szczęśliwa, tym bardziej że obcokrajowiec zabrał ją ze sobą z powrotem do kraju. Niektóre wersje legendy mówią jednak, że po roku zlitował się nad nią i odwiózł ją do Japonii.

Na motyw ten natknęłam się tylko raz. Lalka wykonaniem nie odbiega od innych lalek regionalnych – gdyby wyjąć jej z rąk arkebuz i dać tłuczek do prosa, równie dobrze mogłaby uchodzić za hietsuki ningyo (zresztą pochodzą z podobnych stron).

[zdjęcie: lalka z mojej kolekcji]

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz